Αστική διακυβέρνηση και χωρικές πολιτικές στην Αθήνα την περίοδο της κρίσης (2009-2015): Προσπάθειες ανασυγκρότησης της πόλης, θεσμικές τομές και ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης
Πούλιος Δημήτρης
Δομημένο Περιβάλλον, Σχεδιασμός
![DOI](https://www.athenssocialatlas.gr/wp-content/uploads/2024/02/doi-logo-80x80.png)
2023 | Φεβ
Στο άρθρο εξετάζονται τα ζητήματα χωρικών πολιτικών και αστικής διακυβέρνησης στην Αθήνα την περίοδο 2009-2015, εστιάζοντας στις νέες σχέσεις και στα δεδομένα που προκύπτουν από τη μετάβαση της μετα-ολυμπιακής πόλης σε αυτή της λιτότητας και της ύφεσης. Σε αυτή την πολύ σημαντική και κρίσιμη περίοδο, οι χωρικές πολιτικές εξελίσσονται μέσα από τη δράση πολλαπλών δρώντων υποκειμένων και θεσμών. Το κείμενο παρουσιάζει αυτούς τους μετασχηματισμούς μέσα από την διερεύνηση των θεσμικών τομών, των απόψεων και θέσεων ειδικών αλλά και στελεχών της δημόσιας διοίκησης, που είχαν σημαντικό ρόλο εκείνη την περίοδο καθώς και την επισκόπηση της βιβλιογραφίας. Το άρθρο εστιάζει στον Δήμο Αθηναίων, η περίπτωση του οποίου υποστηρίζουμε ότι είναι ενδεικτική για την παρουσίαση των ως άνω μετασχηματισμών που έλαβαν χώρα σε τοπικό επίπεδο και του αναβαθμισμένου ρόλου που απέκτησαν οι Δήμοι μέσα στο περιβάλλον της κρίσης.
Εισαγωγή: Από την Μετα-ολυμπιακή πόλη στην Ύφεση
Η περίοδος, μετά το 2004, εκκινεί με τη συγκρότηση της νέας κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας το Μάρτιο του 2004 (2004-2009), η οποία ανέλαβε τη διακυβέρνηση μετά από μια δεκαετία που την ασκούσε το ΠΑΣΟΚ (1993-2004). Ο διάλογος γύρω από την πόλη, την περίοδο εκείνη, επικεντρώθηκε σε μεγάλο βαθμό γύρω από το ζήτημα της διαχείρισης και αξιοποίησης της ολυμπιακής κληρονομιάς. Όμως οι συνθήκες είχαν αλλάξει. Η ολοκλήρωση των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 έφερε ένα τέλος στο σύστημα «έκτακτης-ανάγκης» που είχε δημιουργηθεί κατά την προετοιμασία και την υλοποίηση της διοργάνωσης, ενώ η κυβερνητική αλλαγή επηρέασε σε επίπεδο προσώπων και στελεχών και τη σύνθεση της δημόσιας διοίκησης (Beriatos and Gospodini 2004; Serraos et.al 2009; Παγώνης 2005; Pagonis 2013). Αυτό το στοιχείο ήταν σημαντικό καθώς το νέο κυβερνητικό σχήμα φαίνεται να μην ήταν προετοιμασμένο (Ζέικου 2015.12.29) και «δεν ήθελε να ακούει για τους Ολυμπιακούς Αγώνες» (Πυργιώτης 2019.7.24), γεγονός που είχε αντίκτυπο στην αξιοποίηση των υποδομών και την γενικότερη στρατηγική της πόλης. Συνεπώς, τα αποτελέσματα αυτής της διαδικασίας ήταν ιδιαίτερα φτωχά.
Μέχρι το 2010, από τις 19 εγκαταστάσεις, οι πέντε βρίσκονταν υπό τη διαχείριση της εταιρείας Ολυμπιακά Ακίνητα, τρεις είχαν παραχωρηθεί για χρήση σε φορείς του δημοσίου, πέντε σε αθλητικές ομοσπονδίες και μόνο έξι σε ιδιώτες. Οι χρήσεις σχετίζονταν κυρίως με την αναψυχή, το πολιτισμό και το εμπόριο (ΙΟΒΕ 2015; Souliotis, Sayas, and Maloutas 2014; Παγώνης 2005). Παράλληλα, η έλλειψη στρατηγικής αξιοποίησης, και η διαχείριση των ακινήτων ως «φιλέτα» από τα οποία το κράτος θα έπαιρνε πόρους, μεγιστοποιώντας τις συνθήκες κερδοφορίας των ιδιωτών, ενίσχυσε σημαντικά τις ιδιωτικές κατασκευαστικές εταιρείες (Souliotis, Sayas, and Maloutas 2014), συγκροτώντας ένα πλαίσιο κερδοσκοπίας και ειδικών όρων γύρω από την αξιοποίηση των ακινήτων (Ευαγγελίδου 2006; Πορτάλιου 2006).
Υπό αυτή την έννοια ο αρχικός ενθουσιασμός γύρω από τους Αγώνες και τη δυνατότητα τους να μετασχηματίσουν την πόλη εγκαταλείφθηκε αρκετά γρήγορα, ενώ λίγα χρόνια αργότερα, ήταν κοινή διαπίστωση ότι η ευκαιρία των αγώνων χάθηκε για την Αθήνα, με τις υποδομές τους να κινδυνεύουν λόγω της εγκατάλειψης (Λιάλιος 2008). Η διαχείριση της μετα-ολυμπιακής πόλης ανέδειξε για πολλούς τις παθογένειες του συστήματος σχεδιασμού και διακυβέρνησης συνολικότερα: έλλειψη προετοιμασίας, ασυνέχεια, απουσία θεσμών και στρατηγικής (Pagonis 2013; Ζέικου 2015; Κλαμπατσέα 2011; Κλουτσινιώτη 2016; Μαρμαράς 2003; Μπελαβίλας 2005; Παγώνης 2005; Πούλιος 2021) [1]. Όλα τα παραπάνω, σε συνδυασμό με την αύξηση των χωροκοινωνικών ανισοτήτων την ίδια περίοδο (Arapoglou 2012; Arapoglou and Sayas 2009) δημιούργησαν ένα κλίμα πολιτικής και κοινωνικής πόλωσης, γεγονός που θα αποτυπωθεί στο διάλογο για το κέντρο της πόλης (Μαλούτας 2013; Samarinis et.al 2011; Καλαντζοπούλου et.al 2011). Το κέντρο της Αθήνας άλλωστε συνιστά το χώρο όπου θα αποτυπωθούν με πιο έντονο τρόπο γενικότεροι οι δημογραφικοί μετασχηματισμοί και οι επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης. Άλλωστε, η ελληνική οικονομία είχε μπει σε ύφεση ήδη από το 2008.
Πολιτικές της Περιόδου 2009-2011: Προσπάθειες επανεκκίνησης της πόλης σε μια περίοδο ύφεσης
Η εκλογή του ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση το 2009 εγκαινίασε μια περίοδο έντονου διαλόγου και λήψης σημαντικών πρωτοβουλιών στο πεδίο των αστικών πολιτικών, με επίκεντρο και τον Αθηναϊκό χώρο. Οι μετασχηματισμοί σε επίπεδο πολιτικών αφορούσαν θέματα αστικής διακυβέρνησης, στρατηγικών για την Αθήνα και το δημόσιο χώρο της. Σημαντικό τμήμα των πολιτικών αφορούσε την Μητροπολιτική Αθήνα καθώς και πολιτικές αναβάθμισης και βελτίωσης της εικόνας του κέντρου της πόλης.
Η περίοδος ξεκίνησε με μια πολύ σημαντική θεσμική τομή: την αναδιάταξη των αρμοδιοτήτων του Υπουργείο Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων, το οποίο θα μετονομαστεί σε Υπουργείο Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής (ΥΠΕΚΑ), το φθινόπωρο του 2009. Η συγκρότηση ενός νέου φορέα με αρμοδιότητες χωρικού σχεδιασμού και ενέργειας, ο οποίος αναλάμβανε μια δέσμευση για την περιβαλλοντική διάσταση του σχεδιασμού–αποσπασμένου από το πεδίο των υποδομών – δημιούργησε ένα κύμα αισιοδοξίας ανάμεσα στην επιστημονική κοινότητα για τις προοπτικές του σχεδιασμού τόσο στη χώρα όσο και την Αθήνα (Pagonis 2013; Πολύζος 2019.11.22).
Οι σημαντικότερες πρωτοβουλίες ελήφθησαν στο επίπεδο του Μητροπολιτικού Σχεδιασμού με την εκκίνηση των διαδικασιών για την αναθεώρηση του Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθήνας – Αθήνα Αττική 2014 (ΡΣΑ). Η στρατηγική του ΡΣΑ θα διαμορφωθεί μέσα από «10+1» άξονες προτεραιοτήτων που παρουσιάστηκαν από το ΥΠΕΚΑ τον Ιούλιο του 2011 (ΟΡΣΑ 2011) [2]. Η περιβαλλοντική διάσταση του σχεδιασμού, τα θέματα προστασίας του περιβάλλοντος, περιορισμού της αστικής διάχυσης, της βιώσιμης ανάπτυξης και κινητικότητας βρίσκονταν στον πυρήνα της λογικής των προτάσεων [3]. Η νέα κατάσταση όμως που διαμορφώθηκε από την κρίση άλλαξε τις προτεραιότητες, κάτι που γίνεται ορατό μετά το 2011, γεγονός που εν τέλη επηρέασε και το ίδιο το ΡΣΑ.
Οι δράσεις για την αντιμετώπιση των προβλημάτων του κέντρου της Αθήνας ήταν ένας βασικός άξονας του προγράμματος «Αθήνα-Αττική 2014», αλλά και γενικότερα των δημόσιων πολιτικών που σχεδιάζονται για την Αθήνα την περίοδο 2010-2011 (Καλτσά 2015; 2019.7.11; Πολύζος 2019.11.22).
Εικόνα 1: Ο αρχιτεκτονικός διαγωνισμός ιδεών «Αθήνα Χ4» ήταν από τις πρώτες προσπάθειες που επικεντρώθηκαν σε λύσεις για την ανασυγκρότηση του δημόσιου χώρου στο κέντρο της Αθήνας (Πηγή: ΕΑΧΑ.ΑΕ)
Τις πολιτικές γύρω από το κέντρο της πόλης οφείλουμε να τις δούμε και στο πλαίσιο του ΡΣΑ που είχε μακρόπνοους στόχους αλλά και μια συγκεκριμένη στοχοθεσία για τις κεντρικές περιοχές της πόλης (Πολύζος 2019.11.22). Επί της ουσίας, αποτελούσε ένα σύνολο δράσεων: μελέτες, νομοθετικές πρωτοβουλίες, προτάσεις έργων κ.α. με στόχο τη συνολικότερη αναβάθμιση του κέντρου της πόλης (Πίνακας 1).
Πίνακας 1: Πολιτικές για το κέντρο της Αθήνας 2009-2011 (Πηγή: ιδία επεξεργασία)
Η επιτυχία των παραπάνω πολιτικών ήταν σχετικά περιορισμένη. Η εμβάθυνση της κρίσης και της ύφεσης, η έλλειψη χρηματοδοτήσεων και πόρων αλλά και η αλλαγή κατεύθυνσης σε επίπεδο αστικών πολιτικών λόγω των πολιτικών λιτότητας και του προγράμματος δημοσιονομικής προσαρμογής άλλαξε συνολικότερα τις κατευθύνσεις και τις προτεραιότητες [4].
Εικόνες 2-4: Το πρώτο βραβείο στον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό «Rethink Athens» από το γραφείο OKRA. (Πηγή: ΕΑΧΑ.ΑΕ).
Πολιτικές της Περιόδου 2010-2015: Δημοσιονομική προσαρμογή, αντιμετώπιση των κοινωνικών φαινομένων της κρίσης και νέοι ρόλοι για την Τοπική Αυτοδίοικηση.
Η επόμενη περίοδος χαρακτηρίστηκε από την ένταση της ύφεσης και των κοινωνικών επιπτώσεων της. Στο επίπεδο της κεντρικής πολιτικής σκηνής ήταν μια περίοδος αστάθειας, εναλλαγής κυβερνήσεων και πρωθυπουργών. Οι χωρικές πολιτικές άρχισαν να προσαρμόζονται στα δεδομένα της ύφεσης και του προγράμματος δημοσιονομικής προσαρμογής. Οι πρωτοβουλίες και οι δράσεις την ελληνικών κυβερνήσεων για την Αθήνα αυτή την περίοδο εξαρτόνταν σε μεγάλο βαθμό από τις δεσμεύσεις που προέκτυπταν από το πρόγραμμα δημοσιονομικής προσαρμογής που είχε κεντρικό άξονα την ενίσχυση-προσέλκυση επενδύσεων, τις ιδιωτικοποιήσεις και τις περικοπές δαπανών στο δημόσιο τομέα. Σε θεσμικό επίπεδο καταγράφονται πολλαπλές αλλαγές οι οποίες αναλύονται στον Πίνακα 2.
Πίνακας 2: Θεσμικές πρωτοβουλίες της περιόδου 2010-2014 με έμμεση ή και άμεση σχέση με το χωρικό σχεδιασμό και διακυβέρνηση (Πηγή: ιδία επεξεργασία)
Ενδεικτικά αναφέρουμε: την κατάργηση δημόσιων οργανισμών υπεύθυνων για το στρατηγικό σχεδιασμό στην Αθήνας (ΟΡΣΑ) και τις αναπλάσεις στο κέντρο της πόλεις (ΕΑΧΑ.ΑΕ) [5]. Την ψήφιση σειράς νομοσχεδίων για την διευκόλυνση και προσέλκυση επενδύσεων [6] . Την ίδρυση του Ταμείου Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου (ΤΑΙΠΕΔ) με το ν.3986/2011. Ειδικά, το ΤΑΙΠΕΔ, μια ανώνυμη εταιρεία ειδικού σκοπού, αποτέλεσε τον κεντρικό θεσμό υπό τον οποίο οργανώθηκε όλο το πλαίσιο των αποκρατικοποιήσεων, και η προώθηση μεγάλων παρεμβάσεων στην Ελλάδα. Οι παραπάνω διαδικασίες ενισχύθηκαν και με ένα ειδικό σύστημα χωρικού σχεδιασμού το οποίο συμπυκνώθηκε μέσα από την ψήφιση του ν.4269/2014 «Χωροταξική και πολεοδομική μεταρρύθμιση – Βιώσιμη ανάπτυξη». Η βασική τομή της μεταρρύθμισης αυτής έγκειται στη θεσμοθέτηση του πολεοδομικού εργαλείου των Ειδικών Χωρικών Σχεδίων (ΕΧΣ) (Γιαννακούρου 2019.6.25; Κλαμπατσέα 2019.10.18; Οικονόμου 2017.9.14; Ζήφου 2018.3.28), που περιγράφονται στο άρθρο 8 του ν.4447/2016. Τα ΕΧΣ συγκροτούν μία νέα μεθοδολογία σχεδιασμού, κατάλληλη για προσέλκυση επενδύσεων και παράλληλη με το συμβατικό πολεοδομικό σχεδιασμό.
Η κριτική στις συγκεκριμένες πρωτοβουλίες ήταν πολύ έντονη. Νέοι θεσμοί όπως το ΤΑΙΠΕΔ και οι υπερεξουσίες που απέκτησε έφεραν σημαντικές αντιδράσεις και θεωρήθηκαν από αρκετούς ειδικούς ως μηχανισμός εκποίησης και ιδιωτικοποίησης της δημόσιας περιουσίας με αμφίβολα οφέλη. Το νέο σύστημα χωρικού σχεδιασμού με το πλήθος ειδικών εργαλείων, δεν έφερε μια ενιαία στρατηγική παρεμβάσεων και παράλληλα ευνόησε τις ασυνέχειες στο σχεδιασμό. Το αποτέλεσμα ήταν η ενίσχυση του κατακερματισμού, η δημιουργία «παράλληλων» συστημάτων, οι συγκρούσεις ανάμεσα στα διαφορετικά επίπεδα και τελικά η απουσία μιας ενιαίας στρατηγικής για την πόλη.
Μια άλλη πτυχή των πολιτικών επικεντρώθηκε σε θέματα εγκληματικότητας και ασφάλειας, ιδιαίτερα απέναντι στους μετανάστες που άρχισε να γίνεται αισθητή η παρουσία τους στο κέντρο της πόλης ήδη από την μετα-ολυμπιακή περίοδο. Αν και αιτήματα σχετικά με την «ασφάλεια» προερχόταν αρχικά από περιθωριακές ακροδεξιές ομάδες, σύντομα -όσο εξελισσόταν η κρίση- πέρασαν στην κεντρική πολιτική ατζέντα (Souliotis and Kandylis 2013). Αυτή η μετατόπιση γίνεται ορατή με επιχειρήσεις του Υπουργείου Δημόσιας Τάξης και Προστασίας του Πολιτή, όπως ο «Ξένιος Ζέυς» τον Αύγουστο του 2012, μια επιχείρηση καταπολέμησης της παράνομης μετανάστευσης που οδήγησε σε μια ογκώδη κινητοποίηση της αστυνομίας στο κέντρο της Αθήνας και τις συλλήψεις 7.000 μεταναστών.
Παράλληλα, η περίοδος της ύφεσης έφερε συνολικά τους Δήμους και την Τοπική Αυτοδιοίκηση αντιμέτωπους με μια σειρά νέων προκλήσεων. Η κρίση και οι επιπτώσεις της, οι αλλαγές σε θέματα ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων καθώς και οι διεθνείς τάσεις σε θέματα τουρισμού, ήταν κάποιοι από τους παράγοντες που οδήγησαν στον μετασχηματισμό του ρόλου των Δήμων και αναβάθμισαν τα πεδία δράσης τους. Χαρακτηριστική για την νέα κατάσταση που διαμορφώνονταν είναι η περίπτωση του Δήμου Αθηναίων. Το 2011, μετά από σχεδόν 25 χρόνια διακυβέρνησης του Δήμου από το κόμμα της Νέας Δημοκρατίας, τις εκλογές κέρδισε ένας συνδυασμός που προέρχονταν από τον προοδευτικό χώρο, [7] με επικεφαλής τον πρώην Συνήγορο του Πολίτη, Γιώργο Καμίνη, ο οποίος επανεξελέγη και δεύτερη φορά το 2015.
Το 2011, η κρίση είχε ήδη κάνει εμφανή τα σημάδια της και ο Δήμος ήρθε αντιμέτωπος με μια συνθήκη όπου «οι κοινωνικές ανάγκες μετατρέπονται πλέον από έκτακτες σε επιτακτικές και διαρκείας» (Δήμος Αθηναίων 2015: 9). Έτσι, η καταπολέμηση της ακραίας φτώχειας, η αντιμετώπιση της έλλειψης στέγης, οι πολιτικές ένταξης στην αγορά εργασίας, θέματα υγείας και φροντίδας βρέθηκαν στο επίκεντρο των πολιτικών του [8]. Αυτό επιτεύχθηκε μέσα από μια σειρά δράσεων και πρωτοβουλιών όπως το μοίρασμα γευμάτων στα δημοτικά σχολεία και τους βρεφονηπιακούς σταθμούς, την ανάπτυξη θεσμών όπως τα κοινωνικά ιατρεία, τον εμπλουτισμό των κοινωνικών δομών όπως ο Κόμβος Αλληλοβοήθειας στην περιοχή του σταθμού Λαρίσης κ.α. (Ευμολπίδης 2018.01.18; Καμίνης 2019.11.11). Οι πρωτοβουλίες και δράσεις αυτές αναπτύχθηκαν σε ένα πολύ ασφυκτικό πλαίσιο με νέους περιορισμούς σε πόρους και ανθρώπινο δυναμικό, απότοκα των πολιτικών λιτότητας. Η ένταση των προβλημάτων, η έλλειψη οικονομικών πόρων και οι θεσμικοί περιορισμοί οδήγησαν το Δήμο να στραφεί σε προγράμματα ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων και να αναπτύξει συνεργασίες με διάφορους φορείς μεταξύ των οποίων κινήσεις αλληλεγγύης, ΜΚΟ μέχρι και επιχειρήσεις [9]. Ο Δήμος προχώρησε στη σύμπραξη «Αθήνα-Πρωτεύουσα Αλληλεγγύης» [10] για τη συμμετοχή σε δράσεις του Ταμείου Ευρωπαϊκής Βοήθειας Απόρων (ΤΕΒΑ), ενώ σημαντική ήταν η δράση των ΜΚΟ σχεδόν σε όλα τα πεδία της κοινωνικής πολιτικής του Δήμου.
Ταυτόχρονα η αντιμετώπιση των οικονομικών προβλημάτων του, συνιστούσε διαρκές ζητούμενο, με το έλλειμα του προϋπολογισμού να φτάνει το 2010 στα 46 εκατ. €. Η ανάγκη περαιτέρω περιορισμού των εξόδων και οι πολιτικές δημοσιονομικής προσαρμογής είχαν οδηγήσει σε σημαντική μείωση του προσωπικού του Δήμου [11]. Το κενό αυτό σε επίπεδο ίδιων πόρων καλύφθηκε από Ευρωπαϊκά κονδύλια, που έδωσαν σημαντική ώθηση. Ο Δήμος από νωρίς ανέλαβε πρωτοβουλίες για να εκμεταλλευτεί τους νέους όρους που έθετε η Ε.Ε για τις χρηματοδοτήσεις μέσω των Ολοκληρωμένων Χωρικών Επενδύσεων (ΟΧΕ), συγκροτώντας και νέους θεσμούς για την διαχείριση των πόρων αυτών. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΑΤΑ (Εταιρεία Ανάπτυξης και Τουριστικής Προβολής Αθηνών), ορίζεται με τον ν.4071/2012 «Ενδιάμεσος Φορέας Διαχείρισης» (ΕΦΔ,) υπεύθυνος για δράσεις του ΠΕΠ Αττικής που υλοποιούνταν στα διοικητικά όρια του Δήμου Αθηναίων. Με το δικό του ΕΔΦ ο Δήμος προχώρησε μετά το 2012 στο «Έργο Αθήνα» του ΕΣΠΑ 2007-2013, λαμβάνοντας πρωτοβουλίες και για την επόμενη προγραμματική περίοδο.
Σε επίπεδο χωρικών πολιτικών και έργων τα αποτελέσματα ήταν περιορισμένα. Σημαντικότερη πρωτοβουλία ήταν η εκπόνηση του Σχέδιο Ολοκληρωμένης Αστικής Παρέμβασης (ΣΟΑΠ) το 2015, αλλά και η ωρίμανση μιας σειράς έργων στο πλαίσιο του προγράμματος «Έργο Αθήνα».
Η εκπόνηση του ΣΟΑΠ, για το εμπορικό και ιστορικό κέντρο της Αθήνας, εντάσσεται στη γενικότερη προσπάθεια διαμόρφωσης στρατηγικής και προγραμματισμού έργων. Το ΣΟΑΠ αποτέλεσε ένα εργαλείο-σχέδιο δράσης για την αντιμετώπιση κρίσιμων προβλημάτων κεντρικών περιοχών του Δήμου Αθηναίων, τα οποία είχαν ενταθεί ιδιαίτερα μετά και την κρίση του 2008. Τα προβλήματα αυτά είναι κοινωνικά, πολεοδομικά, αναπτυξιακά και περιβαλλοντικά [12]. Το ΣΟΑΠ της Αθήνας ήταν το πρώτο το οποίο εγκρίθηκε και αφορούσε δράσεις και στόχους για την περίοδο 2014-2020. Βάσει της ανάλυσης που έκανε, της αναγνώρισης προβλημάτων και δυνατοτήτων που κατέγραφε το ΣΟΑΠ καθορίστηκε μια ευρεία ζώνη στο κέντρο του Δήμου και προβλέφθηκαν μια σειρά ενεργειών, δράσεων και έργων [13]. Η σημασία του ΣΟΑΠ έγκειται στο γεγονός ότι πάνω σε αυτό στηρίχθηκε όλη η στρατηγική για την προσέλκυση ευρωπαϊκών πόρων τα επόμενα χρόνια.
Είκονα 5: H περιοχή παρέμβασης του ΣΟΑΠ στο κέντρο της Αθήνας (Πηγή: ιδία επεξεργασία)
Είκονα 6: Περιοχές συγκέντρωσης δραστηριοτήτων στην περιοχή παρέμβασης του ΣΟΑΠ (Πηγή: Δήμος Αθηναίων)
Οι προσπάθειες ανασυγκρότησης και επαναπροσδιορισμού των κατευθύνσεων σε τοπικό επίπεδο δεν έγιναν σε ένα πεδίο όπου έλλειπε η κριτική ή δεν υπήρχαν συγκρούσεις. Στην πραγματικότητα ισχύει το αντίθετο. Το «άνοιγμα» του Δήμου Αθηναίων για παράδειγμα σε κινήσεις πολιτών, στο πλαίσιο μιας νέας στρατηγικής αντιμετώπισης της κρίσης και των επιπτώσεών της, περιορίζονταν μόνο στο τμήμα ενός τεράστιου δικτύου αλληλεγγύης που δεν είχε αρκετά ριζοσπαστικά χαρακτηριστικά (Triantafyllopoulou and Sayas 2012; Poulios, Triantafyllopoulou, and Sayas 2013). Η πολιτική των Δήμων γενικότερα απέναντι σε τέτοια ριζοσπαστικά κοινωνικά κινήματα ήταν κατά κανόνα εχθρική και αρκετές φορές έφτανε στο σημείο της σύγκρουσης, όπως στις περιπτώσεις των αυτοδιαχειριζόμενων και κατειλημμένων χώρων στο Δήμο (Αυτοδιαχειριζόμενη Αγορά Κυψέλης, Βίλα Αμαλίας, Κίνημα Πλατειών).
Η κριτική εστιαζόταν σε θέματα στρατηγικής και αναπτυξιακών επιλογών. Οι πολιτικές ενίσχυσης της ελκυστικότητας του Δήμου Αθηναίων και της ανταγωνιστικότητάς του ως τουριστικού προορισμού αμφισβητήθηκαν έντονα, ιδιαίτερα μετά το 2017 όπου η εξάπλωση του Airbnb και η σημαντική αύξηση των ενοικίων στο κέντρο της πόλης ανέδειξε σημαντικά προβλήματα σε σχέση με την πρόσβαση στην κατοικία (Balampanidis et al. 2019). Η διαχείριση του μεταναστευτικού ζητήματος και η σύμπλευση με πολιτικές ενίσχυσης της ασφάλειας που ακολουθούσαν οι ελληνικές κυβερνήσεις αποτέλεσε επίσης στοιχείο κριτικής. Ταυτόχρονα, ο ενισχυμένος ρόλος της ιδιωτικής πρωτοβουλίας σε θέματα αστικών παρεμβάσεων και η διαπλοκή των Δήμων με τοπικά επιχειρηματικά συμφέροντα αποτέλεσε; πεδίο έντονης κριτικής σε αρκετές περιπτώσεις (Μαλούτας κet al. 2013; Καλαντζοπούλου et al. 2011; Samarinis et al. 2011).
Η κληρονομία της περιόδου 2009-2015
Οι κομβικές αλλαγές της περιόδου 2009-2015 καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό τα χρόνια που ακολούθησαν. Πάρα την κυβερνητική αλλαγή την περίοδο 2015-2019, ο βασικός κορμός των μεταρρυθμίσεων στο επίπεδο του χωρικού σχεδιασμού δεν άλλαξε, ενώ οι δράσεις για την Αθήνα σε κεντρικό επίπεδο ήταν περιορισμένες [14]. Από τη μεριά του Δήμου Αθηναίων υπήρξε μεγαλύτερη κινητικότητα και υλοποίηση μιας σειράς έργων και πρωτοβουλιών [15]. Έντονη ήταν επίσης και η δράση ιδιωτών (επενδυτών, ιδρυμάτων) που στηρίχθηκαν στο ευνοϊκό κλίμα που είχε δημιουργηθεί καθώς και στις πολιτικές των ιδιωτικοποιήσεων και της αξιοποίησης της ακίνητης περιουσίας του δημοσίου.
Η νεοφιλελεύθερη στροφή των πολιτικών ήταν η βασική κληρονομιά της περιόδου γεγονός που αποτυπώθηκε σε επίπεδο θεσμών, νομοθετικού έργου αλλά και στα χαρακτηριστικά των αστικών παρεμβάσεων. (Hadjimichalis 2017; Poulios and Andritsos 2016; Velegrakis, Andritsos, and Poulios 2015; Μαλούτας 2011) Τα ειδικά εργαλεία για την προσέλκυση επενδύσεων παγιώθηκαν ενισχύοντας τη λογική ad hoc παρεμβάσεων στον αστικό ιστό της πόλης. Όλα αυτά συνδυάστηκαν με την υποχώρηση του ρόλου του κράτους στο επίπεδο χάραξης στρατηγικής γύρω από την πόλη της Αθήνας.
Παράλληλα, η περίοδος της ύφεσης οδήγησε σε σημαντικές τομές σε θέματα διακυβέρνησης της πόλης, με την υιοθέτηση πιο ιεραρχικών μοντέλων (top-down) και την αναδιάταξη των σχέσεων ανάμεσα στα διάφορα επίπεδα διακυβέρνησης (υπερεθνικό-εθνικό-περιφερειακό-τοπικό). Τέλος, ενεργοποίησε με διαφορετικό τρόπο δρώντα πολιτικά υποκείμενα, με την ιδιωτική πρωτοβουλία να έχει έναν αναβαθμισμένο ρόλο.
[1] Ενδεικτικά αναφέρεται η ακύρωση στην πράξη της μελέτης – αποτέλεσμα διεθνούς διαγωνισμού το 2003 – για την αξιοποίηση του πρώην Αεροδρομίου του Ελληνικού και η απόφαση μεταφοράς της Λυρικής Σκηνής στο Φάληρο (εκτός του κέντρου της πόλης) στο πλαίσιο της επένδυσης του Ιδρύματος Νιάρχος, που δείχνουν σύμφωνα με την πολεοδόμο Ράνια Κλουτσινιώτη ότι «αποφασίζει ο οποιοσδήποτε» (Κλουτσινιώτη 2016).
- Προβολή της πολιτιστικής ταυτότητας: «Η Αθήνα – Μεσογειακή Πρωτεύουσα»
- Έμφαση στις πολιτικές κοινωνικής συνοχής
- Ανασυγκρότηση του παραγωγικού ιστού.
- Ενδυνάμωση και Αναδιανομή των Πόρων Αστικής Ανάπτυξης
- Περιορισμός της Εκτός Σχεδίου Δόμησης
- Ολοκλήρωση «Πράσινων Τόξων» και «Οικολογικών διαδρομών»
- Αστική Αναζωογόνηση, με Ανακύκλωση γης και οικοδομής
- Τόνωση της Κεντρικότητας
- Ενίσχυση της Βιώσιμης Κινητικότητας
- Στροφή προς το θαλάσσιο μέτωπο
- Βελτίωση του συστήματος χωρικού σχεδιασμού και διακυβέρνησης
[3] Σημαντικό ρόλο έπαιξε σύμφωνα με τους εμπλεκόμενους και η ίδια η Υπουργός Περιβάλλοντος, Τίνα Μπιρμπίλη, που ως περιβαλλοντολόγος είχε ξεκάθαρη στόχευση με άξονα την προστασία και την ποιότητα του αστικού περιβάλλοντος και στήριξε πολιτικά μια ευρύτερη ομάδα που δούλευε γύρω από το Ρυθμιστικό.
[4] Το πρόγραμμα Rethink Athens για παράδειγμα, παρά την σημαντική προβολή που είχε, πάγωσε λόγω αδυναμίας ένταξης του έργου σε κάποιο ευρωπαϊκό πρόγραμμα χρηματοδότησης. Γενικότερα οι πολιτικές αναπλάσεων και αναβάθμισης του δημόσιου χώρου δε προχώρησαν λόγω της έλλειψης πόρων. Μόνο οι πολιτικές ασφάλειας διατήρησαν τη δυναμική τους τα επόμενα χρόνια σε συνδυασμό με πολιτικές αντιμετώπισης του μεταναστευτικού που ήταν αρκετά δημοφιλείς την περίοδο 2012-2014 (Douzinas 2013; Κανδύλης 2013; Souliotis and Kandylis 2013).
[5] Το υφιστάμενο σύστημα Μητροπολιτικής διακυβέρνησης, με τις περιορισμένες δυνατότητες που είχε, τροποποιήθηκε στο πλαίσιο μεταρρύθμισης που στόχο είχε τη γενικότερη αναδιοργάνωση οργανισμών του δημοσίου. Με το ν. 4250/2014 καταργήθηκε ο Οργανισμός Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθήνας και η ΕΑΧΑ. ΑΕ και οι αρμοδιότητές τους πέρασαν σε διευθύνσεις του ΥΠ.ΕΝ, δημιουργώντας ένα μεγάλο κενό σε θέματα στρατηγικού σχεδιασμού για την Αθήνα.
[6] Το πρώτο βήμα έγινε με το ν. 3894/2010 για την «Επιτάχυνση και διαφάνεια υλοποίησης Στρατηγικών Επενδύσεων». Με το συγκεκριμένο νόμο θεσπίστηκαν μια σειρά κανόνων, ειδικών ρυθμίσεων και παρεκκλίσεων με στόχο τη διευκόλυνση μεγάλων επενδύσεων στην Ελλάδα. Ακολούθησαν και άλλες θεσμικές πρωτοβουλίες: ν. 4072/2012 «Βελτίωση Επιχειρηματικού Περιβάλλοντος ‐Νέα Εταιρική Μορφή‐Σήματα‐Μεσίτες Ακινήτων‐Ρύθμιση Θεμάτων Ναυτιλίας, Λιμένων και Αλιείας και άλλες διατάξεις», ν. 4146/2013 «Διαμόρφωση Φιλικού Αναπτυξιακού Περιβάλλοντος για τις Στρατηγικές και Ιδιωτικές Επενδύσεις και άλλες διατάξεις», ν.4242/2014 «Ενιαίος Φορέας Εξωστρέφειας και άλλες διατάξεις», ν.4262/2014 «Απλούστευση της αδειοδότησης για την άσκηση οικονομικής δραστηριότητας και άλλες διατάξεις»
[7] Ο συνδυασμός «Δικαίωμα στη Πόλη» ήταν μια συμμαχία του ΠΑΣΟΚ, της ΔΗΜΑΡ και των Οικολόγων Πράσινων.
[8] Εδώ πρέπει να επισημάνουμε ότι από τη Μεταρρύθμιση του Καλλικράτη το 2010, στους Δήμους έχει μεταφερθεί ένα σημαντικό κομμάτι αρμοδιοτήτων σε ό,τι αφορά την κοινωνική πολιτική.
[9] Στα πλαίσια δωρεών και προγραμμάτων κοινωνικής ευθύνης
[10] Η Σύμπραξη αποτελούταν από τους φορείς: ΚΥΑΔΑ, ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΒΡΕΦΟΚΟΜΕΙΟ, ΙΕΡΑ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΗ, και τις μη κυβερνητικές οργανώσεις «Νόστος», «ΑΡΣΙΣ», Ελληνικό Φόρουμ Προσφύγων, ΑΜΚΕ Equal Society, «Διοτίμα», PRAKSIS, Θρυαλλίδα, ΚΕΘΕΑ MOSAIC, «Το Μυρμήγκι», ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ, Παιδικά Χωριά SOS, ΚΑΡΙΤΑΣ, Prolespis, ΕΛΙΞ, Δίκτυο για τα δικαιώματα του παιδιού, ΕΑΔΑΠ, Γιατροί του Κόσμου (Δήμος Αθηναίων 2015).
[11] Ο προϋπολογισμός την περίοδο 2010-2017 μειώθηκε κατά 20% και το μόνιμο προσωπικό πάνω από 30%. Σε αυτές τις συνθήκες λήφθηκε η πολιτική απόφαση για εξυγίανση των οικονομικών, αποπληρωμή των χρεών και περιορισμό των δαπανών. Το γεγονός αυτό θα έχει σημαντική επίπτωση στο τεχνικό πρόγραμμα, το οποίο περιορίστηκε στα 10 εκατ. € (από 60 εκατ. € το 2018) (Ευμολπίδης 2018)
[12] Τα ΣΟΑΠ προβλέπονται και προδιαγράφονται από την 18150/2012 απόφαση του ΥΠΕΚΑ και από το ν.2742/1999, αλλά το εργαλείο μέχρι και τη χρήση του στην περίπτωση του Δήμου Αθηναίων δεν θα έχει εφαρμογή.
[13] Οι στόχοι για την περιοχή παρέμβασης είναι:
- Στήριξη της οικονομικής βάσης.
- Ανάκτηση της κοινωνικής και πολιτισμικής συνοχής-Επανακατοίκηση.
- Αποκατάσταση συνθηκών ασφάλειας και νομιμότητας.
- Ανάκτηση και αναβάθμιση του δημόσιου χώρου.
- Βελτίωση περιβαλλοντικών συνθηκών και πολεοδομικής λειτουργίας.
- Ενίσχυση της ταυτότητας και της εικόνας της πόλης.
- Βελτίωση μηχανισμών διακυβέρνησης, σχεδιασμού και συμμετοχής.
Η υλοποίηση της παραπάνω στοχοθεσίας επιδιώκονταν με τη διαμόρφωση 64 δράσεων, ομαδοποιημένων σε 18 άξονες
[14] Σε κεντρικό επίπεδο πάρθηκαν μια σειρά πρωτοβουλιών με περιορισμένη όμως εφαρμογή. Το Μάρτιο το 2017 ανακοινώθηκε από την κυβέρνηση το σχέδιο «Νέα Αθήνα», ένα πρόγραμμα πέντε μεγάλων παρεμβάσεων στην πόλη που περιλάμβανε : Την ανάπλαση της περιοχής των Προσφυγικών και Κουντουριωτικών, την αναβάθμιση της περιοχής του Βοτανικού, το Γουδί, τη δημιουργία νέου γηπέδου του ΠΑΟ, την ανάπλαση του ιστορικού-εμπορικού τριγώνου της Αθήνας, καθώς και την παροχή κινήτρων για την ανάπτυξη επαγγελματικών χρήσεων. Από τις παραπάνω δράσεις η μόνη που είχε μια σχετική εφαρμογή αφορούσε το κέντρο της Αθήνας και συγκεκριμένα το πρόγραμμα αξιοποίησης ακινήτων φορέων του Δημοσίου.
Η σημαντικότερη πρωτοβουλία ήρθε ένα χρόνο μετά, με την ίδρυση της εταιρείας «Ανάπλαση Αθήνας Α.Ε.». Η νέα εταιρεία ειδικού σκοπού ήρθε να καλύψει το κενό που άφησε πίσω η διάλυση οργανισμών όπως ο ΟΡΣΑ και η ΕΑΧΑ Α.Ε. και έχει ως στόχο να προχωρήσει σε μεγάλες παρεμβάσεις στο Δήμο Αθηναίων (Μπελαβίλας 2019). Από την πρώτη στιγμή οι αντιδράσεις από τη μεριά του Δήμου Αθηναίων ήταν σφοδρές ενώ η διοικητική υπαγωγή και εποπτεία της εταιρείας στο Υπουργείο Επικρατείας και το Υπουργείο Υποδομών, καθώς και ο περιορισμένος ρόλος του ΥΠ.ΕΝ (Κλαμπατσέα 2018; Καμίνης 2019), δημιούργησαν ασάφειες για το ρόλο και το σκοπό του νέου οργανισμού, ο οποίος πράγματι περιόριζε τις δράσεις του στα όρια του Δήμου Αθηναίων. Η αποτελεσματικότητα του νέου οργανισμού ήταν επίσης περιορισμένη καθώς το έργο που ανακοίνωσε έμεινε περισσότερο στο επίπεδο των προθέσεων και προτάσεων με την εκπόνηση ενός αρχιτεκτονικού διαγωνισμού για το κέντρο της Αθήνας.
[15] Σε τοπικό επίπεδο ο Δήμος Αθηναίων προχώρησε σε μια σειρά έργων και πρωτοβουλιών όπως η υλοποίηση μια σειράς έργων αναπλάσεων που είχαν προγραμματιστεί τα προηγούμενα χρόνια μέσω του «Έργου Αθήνα» και την οικονομική υποστήριξη μέσω ευρωπαϊκών κονδυλίων. Παράλληλα μέσω ιδιωτικών χρηματοδοτήσεων και χορηγιών υλοποιήθηκαν μια σειρά προγραμμάτων όπως το πρόγραμμα αναβάθμισης του εμπορικού τριγώνου της Αθήνας (Athens Trigono), το πρόγραμμα ανάπλασης του Λυκαβηττού, αλλά και η ανάπτυξη της Στρατηγικής Ανθεκτικότητας του Δήμου.
Αναφορά λήμματος
Πούλιος, Δ. (2023) Αστική διακυβέρνηση και χωρικές πολιτικές στην Αθήνα την περίοδο της κρίσης (2009-2015): Προσπάθειες ανασυγκρότησης της πόλης, θεσμικές τομές και ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, στο Μαλούτας Θ., Σπυρέλλης Σ. (επιμ.) Κοινωνικός άτλαντας της Αθήνας. Ηλεκτρονική συλλογή κειμένων και εποπτικού υλικού. URL: https://www.athenssocialatlas.gr/άρθρο/αστική-διακυβέρνηση-και-χωρικές-πολι/ , DOI: 10.17902/20971.111
Αναφορά Άτλαντα
Μαλούτας Θ., Σπυρέλλης Σ. (επιμ.) (2015) Κοινωνικός άτλαντας της Αθήνας. Ηλεκτρονική συλλογή κειμένων και εποπτικού υλικού. URL: https://www.athenssocialatlas.gr/ , DOI: 10.17902/20971.9
Βιβλιογραφία
- Arapoglou V P (2012) “Diversity, Inequality and Urban Change.” European Urban and Regional Studies 19 (3): 223–37.
- Arapoglou V P and Sayas J (2009) “New Facets of Urban Segregation in Southern Europe: Gender, Migration and Social Class Change in Athens.” Εuropean Urban and Regional Studies 16 (4): 345–62.
- Balampanidis D, Maloutas T, Papatzani E, and Pettas D (2019) “Informal Urban Regeneration as a Way out of the Crisis? Airbnb in Athens and Its Effects on Space and Society.” Urban Research & Practice 0 (0): 1–20.
- Beriatos E and Gospodini A (2004) “Glocalising Urban Landscapes: Athens and the 2004 Olympics.” Cities 21 (3): 187–202.
- Douzinas C (2013) “Athens Rising.” European Urban and Regional Studies 20 (1): 134–38.
- Hadjimichalis C (2017) Crisis Spaces: Structures, Struggles and Solidarity in Southern Europe. 1 edition. Abingdon, Oxon ; New York, NY: Routledge.
- Pagonis A (2013) “The Evolution of Metropolitan Planning Policy in Athens over the Last Three Decades: Linking Shifts in the Planning Discourse with Institutional Changes and Spatial Transformation.” In: Changing Cities Conference. Skiathos: University of Thessaly.
- Poulios D and Andritsos T (2016) “Urban Politics towards a New Paradigm? Reflections on the Crisis-Driven Regulatory Reforms in Greece.” In Schönig B and Schipper S (eds) Urban Austerity: Impacts of the Global Financial Crisis on Cities in Europe. Berlin: Theater Der Zeit, pp 70-87
- Poulios D, Triantafyllopoulou E and Sayas J (2013) “Crisis and the Collapse of the Welfare State: The Different Facets of Solidarity.” In RC21 Conference 2013: Resourceful Cities. Berlin: Humbolt University.
- Samarinis P, Chatzikonstantinou E, and Spanou D (2011) “The Centre of Athens ‘in Crisis’: In Search of Critical Approaches and Alternative Practices.” In 6th International Conference of Critical Geography – ICCG . Frankfurt, Germany
- Serraos K, Asprogerakas E, and Ioannou B (2009) “Planning Culture and the Interference of Major Events: The Recent Experience of Athens.” In Othengrafen F (eds) Planning Cultures in Europe, 1 edition. London: Routledge, pp 205-221
- Souliotis N, Sayas J and Maloutas T (2014) “Megaprojects, Neoliberalization, and State Capacities: Assessing the Medium-Term Impact of the 2004 Olympic Games on Athenian Urban Policies.” Environment and Planning C: Government and Policy 32.
- Triantafyllopoulou E and Sayas J (2012) “Neighbourhoods Fighting Crisis”.” In IIPPE Conference. Paris.
- Velegrakis G, Andritsos T, and Poulios D (2015) “Uneven Development: Lessons from the Ongoing Greek Tragedy.” Human Geography 8 (3): 79–82.
- Δήμος Αθηναίων (2015) Πρόγραμμα Κοινωνικής Πολιτικής 2015-2019. Αθήνα: Δημος Αθηναίων.
- Ευαγγελίδου M (2006) “Πως Αντιμετωπίζεται η Κτηματομεσιτική Κερδοσκοπία Σε Μια Χώρα Όπου ο Νεοφιλελευθερισμός Συμπλέει Με Τον Παραδοσιακό Πολιτικό Λαϊκισμό.” Στο: 4ο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ, Αθήνα, Μάϊος 4.
- ΙΟΒΕ (2015) “The Impact of the 2004 Olympic Games on the Greek Economy.” Αθήνα: ΙΟΒΕ.
- Καλαντζοπούλου M, Κουτρολίκου Π, και Πολυχρονιάδη Κ (2011) “O Κυρίαρχος Λόγος Για Το Κέντρο Της Αθήνας….” Encounter Athens (blog). May 15, 2011. https://encounterathens.wordpress.com
- Καλτσά Μ (2015) “Το Πρόγραμμα ‘Αθήνα-Αττική 2014.’” Στο: Κοινωνικός Άτλαντας Της Αθήνας. Ηλεκτρονική Συλλογή Κειμένων Και Εποπτικού Υλικού, Στο: Μαλούτας Θ και Σπυρέλλης Σ.Ν (επ.) https://www.athenssocialatlas.gr/
- Κανδύλης Γ (2013) “Ο Χώρος Και ο Χρόνος Της Απόρριψης Των Μεταναστών Στο Κέντρο Της Αθήνας.” Στο Μαλούτας Θ et al. (επ) Το Κέντρο Της Αθήνας Ως Πολιτικό Διακύβευμα. Αθήνα: ΕΚΚΕ, σελ 257-79
- Κλαμπατσέα (2011) “Χωρικά Αποτυπώματα Και Προκλήσεις Σχεδιασμού Σε Συνθήκες Κρίσης: η Ελληνική Περίπτωση.” Στο: Μεταβολές κι ανασημασιοδοτήσεις του χώρου στην Ελλάδα της κρίσης. Βόλος: Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας
- Λιάλιος Γ (2008) “Χάσαμε Την Ευκαιρία Των Ολυμπιακών.” Καθημερινή, Μάρτιος 23, 2008.
- Μαλούτας Θ (2011) “Χωρικές Και Κοινωνικές Επιπτώσεις Της Κρίσης Στην Αθήνα: Από Τις Ρυθμίσεις Του Πελατειακού Κράτους Στην Κρίση Των Ελλειμμάτων.” Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών 134 (134–135): 51–70.
- Μαλούτας Θ (2013) “Η Υποβάθμιση Του Κέντρου Της Αθήνας Και Οι Επιλογές Περιοχής Κατοικίας Από Τα Υψηλά Και Μεσαία Στρώματσ.” In Το Κέντρο Της Αθήνας Ως Πολιτικό Διακύβευμα, Στο Μαλούτας Θ et al. (επ) Το Κέντρο Της Αθήνας Ως Πολιτικό Διακύβευμα. Αθήνα: ΕΚΚΕ, σελ 29-51
- Μαλούτας Θ, Κανδύλης Γ, Πέτρου Μ, Σουλιώτης Ν (2013) “Εισαγωγή: Η Επαναφορά Του Ζητή Ατος Του Κέντρου Της Αθήνας Στην η Ερήσια Διάταξη.” In Το Κέντρο Της Αθήνας Ως Πολιτικό Διακύβευμα, Στο Μαλούτας Θ et al. (επ) Το Κέντρο Της Αθήνας Ως Πολιτικό Διακύβευμα. Αθήνα: ΕΚΚΕ, σελ 11-25
- Μαρμαράς Μ (2003) “Αναζητώντας Το Στρατηγικό Στόχο Της Μετα-Ολυµπιακής Αθήνας.” Αρχιτέκτονες, no. 39: 55–59.
- Μπελαβίλας Ν (2005) Τόποι Ανθρώπων: Σχόλια Για Τον Χώρο Και Την Πολιτική. Αθήνα: Η Αυγή – ο Πολίτης.
- Μπελαβίλας Ν (2019) “Απολογισμός Και Παραίτηση Από Την ‘Ανάπλαση Αθήνας.’” Facebook. https://www.facebook.com/notes/nikos-belavilas/
- ΟΡΣΑ (2011) Αθήνα Μεσογειακή Πρωτεύουσα: Στρατηγικής Και Προτεραιότητες Του Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθήνας / Αττικής 2021. ΥΠΕΝ-ΟΡΣΑ.
- Παγώνης Α (2005) “Ολυμπιακή Και Μέτα-Ολυμπιακή Αθηναϊκή Πολεοδομία. Η Μετατόπιση Της Συλλογιστικής Του Σχεδιασμού Του Χώρου Ως Συνέπεια Του Κατακερματισμού Των Δομών Αρμοδιότητας.” Διδακτορική Διατριβή: Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ.
- Πορτάλιου Ε (2006) “Από Τους Ολυμπιακούς Αγώνες Στην Εκποίηση Των Ολυμπιακών Εγκαταστάσεων.” Αρχιτέκτονες, no. 59.
- Πούλιος Δ (2021) “Πόλεις σε κρίση: πολιτικές, πολιτικά υποκείμενα, διακυβέρνηση και πολεοδομική πρακτική στην Αθήνα και τη Βαρκελώνη (2007-2019): μεθοδολογία και κριτήρια ανάλυσης Αστικών Πολιτικών.” Διδακτορική Διατριβή, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ). Σχολή Αγρονόμων και Τοπογράφων Μηχανικών. Τομέας Γεωγραφίας και Περιφερειακού Σχεδιασμού. http://hdl.handle.net/10442/hedi/49917.
Συνεντεύξεις
- Γιαννακούρου Γ (2019.6.25) Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Άτυπη προσωπική συνέντευξη.
- Ευμολπίδης Γ (2018.01.18) Χωροτάκτης-Πολεοδόμος, Σύμβουλος Δήμου Αθηναίων 2011-2019, Άτυπη προσωπική συνέντευξη.
- Ζέικου Π (2015.12.29) πρώην Διευθύντρια Χωροταξίας του ΥΠΕΚΑ, Άτυπη προσωπική συνέντευξη.
- Ζήφου Μ (2018.3.28) Χωροτάκτης-Πολεοδόμος, Σύμβουλος ΥΠΕΝ (2015-2019) Άτυπη προσωπική συνέντευξη.
- Καλτσά Μ (2019.7.11) Αρχιτέκτων, γενική γραμματέας Χωρικού Σχεδιασμού και Αστικού Περιβάλλοντος του ΥΠΕΝ (2009-2011) Άτυπη προσωπική συνέντευξη.
- Καμίνης Γ (2019.11.11) Δήμαρχος Δήμου Αθηναίων 2011-2019. Άτυπη προσωπική συνέντευξη.
- Κλαμπατσέα Ρ (2019.10.18) Αναπληρώτρια Καθηγήτρια ΕΜΠ, γενική γραμματέας Χωρικού Σχεδιασμού και Αστικού Περιβάλλοντος του ΥΠΕΝ (2015-2019) Άτυπη προσωπική συνέντευξη.
- Κλουτσινιώτη Ρ (2016.8.1) Χωροτάκτης Πολεοδόμος, ΣΕΠΟΧ.
- Οικονόμου Δ (2017.9.14) Καθηγητής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Υφυπουργος Χωροταξίας και Περιβάλλοντος ΥΠΕΝ (2019-2020). Άτυπη προσωπική συνέντευξη.
- Πολύζος Γ (2019.11.22) Καθηγητής ΕΜΠ, Πρόεδρος ΕΤΑΔ (2018-2020). Άτυπη προσωπική συνέντευξη.
- Πυργιώτης Γ (2019.7.24) Αρχιτέκτων-Πολεοδόμος, μέλος του ΔΣ του Αθήνα 2004, γενικός γραμματέας Τουριστικές και Πολιτιστικές Υποδομές – Τουριστική Πολιτική και Ανάπτυξη (διαδοχικά) (2009-2015). Άτυπη προσωπική συνέντευξη